ΣΛΑΒΙΚΕΣ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΕΣ ΜΕΙΟΝΟΤΗΤΕΣ
ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ ΤΗΣ ΒΟΣΝΙΑΣ
Αποτελούν την πολυπληθέστερη μουσουλμανική ομάδα των Βαλκανίων.
Σύμφωνα με την απογραφή του 1991 :
Ολικός πληθυσμός: 4.380.000
Μουσουλμάνοι :2.084.880
Σέρβοι Ορθόδοξοι 31,3%
Κροάτες καθολικοί 17,2%
Αθίγγανοι κ λοιποί 6%
Όλες οι πληθυσμιακές ομάδες έχουν σλαβική καταγωγή
Οι μουσουλμάνοι της Βοσνίας προέρχονται από εξισλαμισμένους Βογομίλους. Ο εξισλαμισμός συντελέστηκε μετά την κατάληψη του Κοσσυφοπεδίου από τους Οθωμανούς το 1389 και ολοκληρώθηκε επί του σουλτάνου Μεχμέτ του Β' τα έτη 1451-1481. Κύριος λόγος του εξισλαμισμού τους ήταν οι πιέσεις που δέχονταν από τους Σέρβους και τους Κροάτες προκειμένου να ασπασθούν τα θρησκευτικά τους δόγματα. Αυτοί προτίμησαν το μουσουλμανισμό προκειμένου να αναδειχτούν σε ανώτερη τάξη και να αποφύγουν τη φορολογία και τις διώξεις. Οι Βογομίλοι αποτελούσαν θρησκευτική χριστιανικοί αίρεση και κατοικούσαν στη Βοσνία το Κόσσοβο και τα κεντρικά Βαλκάνια. Επίσης ασπάστηκαν τον ισλαμικό μυστικισμό των δερβίσικων ταγμάτων και ιδιαιτέρως το μπεκτασισμό γιατί τα έθιμά τους έμοιαζαν με αυτά του δικού τους μυστικισμού, ενώ έχουν κοινή φυλετική καταγωγή με τους Σέρβους και Κροάτες. πεισματικά το αρνήθηκαν και προτίμησαν να παραμείνουν σαν θρησκευτική εθνότητα.
Το 1966 ο Τίτο χαρακτήρισε με νόμο τη θρησκευτική τους ιδιότητα σαν ''εθνική'' Από τότε οι μουσουλμάνοι της Βοσνίας αποτελούν τη μοναδική στο κόσμο θρησκευτική εθνότητα που αποκρυσταλλώθηκε σαν τέτοια στο Γιουγκοσλαβικό Σύνταγμα του 1974. Οι μουσουλμάνοι της Βοσνίας αποτέλεσαν ημιαυτόνομη περιοχή της ενιαίας Γιουγκοσλαβίας με κύριο χαρακτηριστικό τον θρησκευτικό Ισλαμικό Ριζοσπαστισμό. Η πολιτική του Τίτο απέναντί τους ήταν σύμφωνη με τις αρχές της αυτοδιάθεσης και πλήρους ελευθερίας στη Γλώσσα, το θρήσκευμα , τα ήθη -έθιμα και τις παραδόσεις των μουσουλμάνων. Παρά το αθεϊκό καθεστώς δεν υπήρξαν φραγμοί σε ότι αφορά τη θρησκευτική πίστη και από την άποψη αυτή οι μουσουλμάνοι της Βοσνίας ζούσαν σε πλεονεκτικότερη θέση από τους άλλους μουσουλμάνους των Βαλκανίων τόσο στην Αλβανία όσο και στις Βουλγαρία και Ελλάδα.
Με τη κατάρρευση του Κομουνιστικού καθεστώτος και το διαμελισμό της Γιουγκοσλαβίας η Βοσνία -Ερζεγοβίνη έγινε ανεξάρτητο κράτος. Ο θρησκευτικός ριζοσπαστισμός των μουσουλμάνων στης Βοσνίας ήρθε στο προσκήνιο με την καταδίκη των 11 διανοουμένων στο Σαράγιεβο με επικεφαλής τον Αλία Ιζετμπέκοβιτς για αντεπαναστατικές και εθνικιστικές ενέργειες εμπνεόμενες από τον ισλαμικό εθνικισμό. Ο Ιζετμπέκοβιτς βγαίνοντας από τη φυλακή το 1988, ίδρυσε το κόμμα της Δημοκρατικής Δράσης το 1990 και λίγο μετά κέρδισε τις εκλογές και ανέλαβε τη Προεδρία της χώρας. Ο εμφύλιος πόλεμος που ακολούθησε 1992-96 θα λήξει με τη συμφωνία του Ντέϊτον την οποία υπέγραψε ο Ιζετμπέκοβιτς, βρήκε τη Βοσνία με χιλιάδες νεκρούς και υπό τον έλεγχο της διεθνούς κοινότητας και του ΟΗΕ. Πέραν των ανθρώπινων απωλειών υπήρξαν μεγάλες καταστροφές και στους χώρους λατρείας. Από τα 2000 μουσουλμανικά μνημεία τα 876 καταστράφηκαν ή έπαθαν ζημιές, σημειωτέον ότι υπήρχαν 122 τζαμιά και μετζίτια, ενώ τα δερβίσικα τάγματα εξυπηρετούνταν από 202 τεκέδες που σχεδόν όλοι σώζονται ανέπαφοι και σήμερα. Καθοριστικό ρόλο στην ανάπτυξη του φανατικού ισλαμικού εθνικισμού έπαιξε στη δεκαετία 1970-80 η αναβάθμιση του ρόλου των δερβίσικων ταγμάτων και η ενίσχυση της δράσης τους. Η δράση αυτή κορυφώθηκε στη διάρκεια του πολέμου για την ανεξαρτησία της Βοσνίας. Πολλοί δερβίσηδες της περιοχής ανήκαν στα τάγματα των Νακσιμπεντήδων, των Ρουφαήδων και των Καδιρήδων και έκαναν πολλές προσπάθειες να μετατρέψουν το ήπιο Ισλάμ της περιοχής σε Ριζοσπαστικό με απώτερο σκοπό να καλλιεργήσουν τη Τζιχάντ (ιερός πόλεμος) μεταξύ των μουσουλμάνων του Βαλκανικού χώρου. Συντονιστής της προσπάθειας αναδείχθηκε ο Τουρκοκύπριος σεΐχης Ναζίμ Κιμπρισί. Αποτέλεσμα ήταν να ενταχθούν οι δερβίσηδες στο στρατό των μουσουλμάνων της Βοσνίας πολεμώντας εναντίον των Σέρβων και Κροατών. Σήμερα στη Βοσνία - Ερζεγοβίνη αναπτύσσουν δράση 8 τάγματα δερβίσηδων: 1) Μπεκτασήδων 2)Χαλβετήδων 3)Καδιρήδων 4)Ρουφαήδων 5)Μελαμήδων 6) Νακσήδων 7)Σινανήδων 8) Σιαλζήδων.
Οι σχέσεις μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων μετά το πόλεμο δεν επανήλθαν στη πρότερη κατάσταση, η χώρα είναι χωρισμένη σε θυλάκους όπου κυριαρχεί η εθνική καθαρότητα με τους μουσουλμάνους να καταλαμβάνουν τη κεντρική Βοσνία και τον μουσουλμανικό τομέα του Σαράγιεβο.
ΟΙ ΠΟΜΑΚΟΙ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ
ΚΑΤΑΓΩΓΗ - ΙΣΤΟΡΙΑ
Οι Πομάκοι, κατοικούν στη Θράκη στον ορεινό όγκο της Ροδόπης εδώ και χιλιάδες χρόνια. Η οροσειρά Ροδόπη βρίσκεται στο μεγαλύτερο μέρος της μέσα στη Βουλγαρία και οι περισσότεροι Πομάκοι ζουν εκεί, ενώ η πλειοψηφία τους στην Ελλάδα βρίσκεται στο νομό Ξάνθης. Ο πληθυσμός των Πομάκων υπολογίζεται γύρω στις 350.000 από αυτούς όμως μόνο οι 35.000 κατοικούν στην Ελλάδα. Οι υπόλοιποι βρίσκονται στη Βουλγαρία.
Έχουν θρησκεία Μωαμεθανική και ασχολούνται κυρίως με την καπνοκαλλιέργεια, την κτηνοτροφία και την δασική εκμετάλλευση. Αγαπούν πολύ τον τόπο τους, την ελευθερία και τη μουσουλμανική θρησκεία τους. Διατηρούν φανατικά τα πατροπαράδοτα έθιμά τους. Ντύνονται με τις ωραιότατες τοπικές ενδυμασίες τους. Τραγουδούν τα δικά τους δημοτικά τραγούδια. Ζουν φτωχικά πάνω στα οροπέδια, στις βουνοπλαγιές και μέσα στις κοιλάδες της Ροδόπης, μακριά από τις πόλεις και τον σύγχρονο πολιτισμό, αλλά είναι υγιείς, εργατικοί, φιλότιμοι, φιλήσυχοι και πρόσχαροι άνθρωποι.
Για την προέλευσή τους οι γνώμες διαφέρουν. Το θέμα έχει διαστρεβλωθεί και από πολιτικές ή εθνικιστικές σκοπιμότητες, αφού οι Πομάκοι έχουν γίνει αντικείμενο διεκδίκησης από Ρουμάνους, Βούλγαρους και Τούρκους.
§ Κατά τους Ρουμάνους, οι Πομάκοι είναι απομεινάρι αρχαίου θρακικού φύλου(Σκύθες) το οποίο διαδοχικά εκρωμαίστηκε, εκσλαβίστηκε και εξισλαμίστηκε.
§ Οι Βούλγαροι βασίστηκαν στο γλωσσικό ιδίωμα των Πομάκων, το οποίο σε ποσοστό 50% έως 70% ανάλογα με τις διάφορες γλωσσικές εκτιμήσεις είναι σλαβογενές.
§ Οι Τούρκοι στηρίχτηκαν στη θρησκεία των Πομάκων. Πρόκειται για μια ακόμη επιβεβαίωση του γεγονότος ότι η επιδιωκόμενη μέχρι σήμερα συγκρότηση του νεοτουρκικού έθνους μετά την κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, βασίστηκε κυρίως στη θρησκεία..
§ Στην Ελλάδα συγγραφείς υποστηρίζουν πως οι Πομάκοι είναι Έλληνες και κατάγονται από την αρχαία ελληνική φυλή των Αγριάνων. Οι Αγριάνες ήταν μία πασίγνωστη Θρακική φυλή που διέμενε στα άγονα και ορεινά του όρους Σκομίου και στη Βορειοδυτική Ροδόπη. Αυτή την άποψη, ότι δηλαδή οι Πομάκοι κατάγονται από την αρχαία ελληνική φυλή, παρουσίασαν και το 1946 στον ΟΗΕ και στους Αμερικανούς οι ίδιοι οι Πομάκοι Ελλάδας και Βουλγαρίας και ζήτησαν σαν Έλληνες να ενταχθούν με τους Έλληνες στην Ελλάδα. Συγγενείς με τους άλλους Έλληνες. Άρια ή ινδοευρωπαϊκή φυλή, με λευκό κοκκινωπό δέρμα και γαλανά συνήθως μάτια εξελληνίστηκαν εντελώς με την ίδρυση των ελληνικών αποικιών στις Θρακικές παραλίες. Τότε που η ελληνική γλώσσα, η ελληνική θρησκεία, και ο ελληνικός πολιτισμός διαδόθηκαν, επικράτησαν και αφομοιώθηκαν από τους Θρακιώτες.
Το σημερινό όνομα Πομάκοι πρέπει να προέρχεται από τους Τούρκους, γιατί η κατάληξη -ακ (Πομάκ) είναι μάλλον Τουρκική και το όνομα επιβλήθηκε στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Οι ίδιοι αυτοαποκαλούνται Αγμέν και πιστεύουν πως είναι γηγενείς κάτοικοι της Θράκης και κατάγονται από τους Αγριάνες. Η συνεχής και επίμονη προπαγάνδα, που τους γίνεται, άλλοτε από την Βουλγαρία και άλλοτε από την Τουρκία, συνοδευόμενη από την μόνιμη αδιαφορία της Ελλάδας έχει συντελέσει, ώστε αυτοί οι άνθρωποι να έχουν χάσει τις εθνικές τους ρίζες και να πλέουν χωρίς πυξίδα εθνικού προσανατολισμού.
Πολλοί προσπάθησαν να ερμηνεύσουν ετυμολογικά τη λέξη «Πομάκοι» με επικρατέστερη άποψη αυτή των Βουλγάρων, σύμφωνα με την οποία η προέλευση της λέξης οφείλεται στο ρήμα pomagam που σημαίνει βοηθώ. Οι Βούλγαροι αποκαλούσαν τους Πομάκους «πομαγκάστ» δηλαδή βοηθούς, υποτελείς, δούλους, χωρίς δική τους ατομική και συλλογική οντότητα. Οι περισσότεροι ερευνητές θεωρούν πως οι Πομάκοι είναι απόγονοι των Αρχαίων Θρακών.
ΟΙ ΠΟΜΑΚΟΙ ΤΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ
Σύμφωνα με την απογραφή του 1991 ο πληθυσμός της Βουλγαρίας αποτελούνταν από :
7.206.000 Βούλγαρους
822.000 Τουρκογενείς
288.000 Αθίγγανους
134.000 Πομάκους
Τουρκογενείς ,αθίγγανοι και Πομάκοι ήταν Μουσουλμάνοι στο θρήσκευμα.
Κατά τα έτη 1950-60 μετακινήθηκαν 350.000 στη Τουρκία και μετά το 1991 επέστρεψαν οι περισσότεροι. Η θρησκεία τους είναι σουνίτες χαννεφικού δόγματος.
Το 8% των μουσουλμάνων της Βουλγαρίας είναι Mπεκτασήδες- Kιζιλμπάσηδες κυρίως στη περιοχή του Ντελιορμάν. Οι Kιζιλμπάσηδες είναι περίπου 90.000 και λόγω του μυστικισμού δεν φανερώνουν τη πίστη τους. Για τη θρησκευτική λατρεία των μουσουλμάνων υπάρχουν στη Βουλγαρία πάνω από 1000 τζαμιά αρκετά μετζίτια και μεγάλος αριθμός τεκέδων. Για την εξυπηρέτηση τους υπάρχουν πάνω από 700 θρησκευτικά στελέχη και 10 περιφέρειες με μουφτήδες. Κεντρική διοίκηση ασκεί ο αρχιμουφτής.
Από την απογραφή του 1991 προκύπτει ότι πάνω από 1,5 εκ. πολίτες της Βουλγαρίας είναι μουσουλμάνοι ποσοστό που φτάνει το 13% του πληθυσμού της χώρας. Οι Πομάκοι αποτελούν το 6% του μουσουλμανικού πληθυσμού.
Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟΥΣ ΠΟΜΑΚΟΥΣ
Οι Πομάκοι δεν αποτελούν εθνική μειονότητα, αλλά θρησκευτική και στη Βουλγαρία θεωρούνται ως, σλαβικής καταγωγής λόγω του γλωσσικού ιδιώματος που έχει το 70% των λέξεων του με σλαβικές ρίζες και ομοιότητες. Κατά συνέπεια η αρχή της αυτοδιάθεσης που εφάρμοσε στο σύνταγμα του 1947 ο Γκ. Δημητρώφ προέβλεπε για τους Πομάκους μόνο θρησκευτική ελευθερία. Λόγω όμως της υποβάθμισης της θρησκευτικής πίστης από το Κομουνιστικό καθεστώς η πίστη ατόνησε και οι θρησκευτικές τελετές υποβαθμίστηκαν.
Η πολιτική που ακολούθησαν οι κομουνιστές στηρίζονταν στο βίαιο εκβουλγαρισμό των μειονοτήτων και στη προσπάθεια εθνικής αφομοίωσης. Σε ότι αφορά τους Πομάκους, έφερε κάποια αποτελέσματα, στους Τούρκους όμως έφερε μεγάλη αντίδραση και οδήγησε στη μαζική έξοδό τους από τη χώρα. Η μεγαλύτερη βία που εφάρμοσε η κυβέρνηση Ζίβκοφ το 1984 με τον υποχρεωτικό εκβουλγαρισμό των ονομάτων μαζί και των Πομάκων προκάλεσε το μαζικό διωγμό από το Βουλγαρικό έδαφος 300.000 Τούρκων κυρίως. Οι περιορισμοί στη γλώσσα , το κλείσιμο σχολείων ,η υποχρεωτική χρήση της Βουλγαρικής γλώσσας ,ο περιορισμός στην ιδιοκτησία μαζί με τη φτώχεια και την ανεργία που μαστίζει τους μουσουλμάνους οδήγησε στην αφύπνισή τους. Η παρέμβαση της Τουρκίας υπέρ της μειονότητας , η οργάνωση της ίδια της μειονότητας και η ψήφιση του νέου Συντάγματος της Βουλγαρίας το 1992 βελτίωσε κατά πολύ τις συνθήκες ζωής της μειονότητας και επανέφερε στο τόπο τους χιλιάδες εκπατρισμένους από το καθεστώς Ζίβκοφ.
Η έλλειψη κρατικής υπόστασης προκειμένου οι Πομάκοι να τύχουν το ευεργέτημα της αρχής της αμοιβαιότητας, σε συνδυασμό με τις διακρίσεις των Βουλγαρικών κυβερνήσεων οδήγησε τους Πομάκους σε διαδικασία ταύτισης με το Τουρκικό στοιχείο. Έτσι που σήμερα οι Πομάκοι, να βρίσκουν ενδιαφέρουσα την Τουρκική γλώσσα και να αποχτούν προοδευτικά Τουρκική συνείδηση. Μεταξύ Τούρκων και Πομάκων υπάρχουν ιστορικά διαφορετικές καταβολές τόσο φυλετικές όσο και παραδοσιακές. Ωστόσο ο θρησκευτικός Ισλαμικός δεσμός μεταξύ τους φαίνεται να αποδείχνεται πιο ισχυρός. Έτσι σήμερα οι Πομάκοι της Βουλγαρίας ή θα έχουν βουλγαροποιηθεί ή θα θεωρούν τον εαυτό τους ''Τούρκο'' με κάθε επιφύλαξη. Η προσκόλληση στο Τουρκικό στοιχείο οφείλεται πέραν της ανασφάλειας που διακρίνει τη μειονότητα και στη προσπάθεια για αναζήτηση εθνικής ταυτότητας.
Το νέο Βουλγαρικό Σύνταγμα προβλέπει πως ''κανείς δεν μπορεί να υποστεί αναγκαστική αφομοίωση'' ενώ με νόμο αποκαταστάθηκαν τα ονόματα των 500.000 και πλέον μουσουλμάνων. Πολιτικά οι Πομάκοι στο μετακομμουνιστικό καθεστώς , συντάχτηκαν με την Κίνηση Δημοκρατικών Δικαιωμάτων (ΚΔΕ) του Αχμέτ Ντοκάν όπου στις εκλογές του 1991 αναδείχθηκε σε ρυθμιστική δύναμη με 24 έδρες στη Βουλή. Το 1992 ιδρύθηκε το Δημοκρατικό Κόμμα Εργασίας του Καμέν Μπουρωφ με σκοπό να υπερασπισθεί τα δικαιώματα των Πομάκων και συνεργάζεται με το κόμμα του Ντοκάν. Ο διχασμός της μειονότητας ανάμεσα σε Βούλγαρους και Τούρκους τείνει σήμερα προς την οριστική εξαφάνισή της. Η πολιτική των κομμάτων και των κυβερνήσεων που ακολούθησαν , καθώς και τα λάθη του κόμματος της ΚΔΕ μείωσαν το ρόλο του και σήμερα είναι ένα μικρό μειονοτικό κόμμα του 5,44%.
ΟΙ ΠΟΜΑΚΟΙ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ
Οι Πομάκοι ζουν στις παρυφές της Ροδόπης και γύρω από το ποταμό Νέστο. Κατά την τελευταία απογραφή οι Πομάκοι ήταν 30.000 περίπου. Από αυτούς οι περισσότεροι κατοικούν στο νομό Ξάνθης 18.000, υπάρχουν ακόμη 10.000 στους νομούς Δράμας και Ροδόπης και 2.000 στον Νομό Έβρου. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μεγάλο κύμα εσωτερικής μετανάστευσης κυρίως προς τα αστικά κέντρα ,την Αθήνα και Θες/νικη.
Η πολιτική της Ελληνικής κυβέρνησης μέχρι τα τελευταία χρόνια ήταν πολιτική απομόνωσης και περιχαράκωσης. Μέχρι πρότινος υπήρχε έλεγχος εισόδου -εξόδου στα Πομακοχώρια. Η πολιτική αυτή ήταν συναφής με το δόγμα της εθνικής και θρησκευτικής καθαρότητας του Ελληνικού κράτους.
Η απομόνωση, η φτώχεια , οι διακρίσεις και μια σειρά άλλα στοιχεία που η ελληνική πολιτεία επέβαλλε στους Πομάκους αλλά και στη μουσουλμανική μειονότητα της Θράκης ,οδήγησε τους Πομάκους στην συνεργασία με τους τουρκογενείς και στην διαδικασία ταύτισης με αυτούς. Έτσι όπως και στη Βουλγαρία υπάρχει μια ροή των Πομάκων να θεωρούν τους εαυτούς τους Τούρκους λόγω της Θρησκευτικής συγγένειας που τους ενώνει. Από το 1996 και μετά δημιουργήθηκε το Πομακικό αλφάβητο και η γλώσσα διδάσκεται στα μειονοτικά σχολεία.
Κώστας Αλεξίου
2-4-2009