Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Το Βαλκανικό Ισλάμ αποτελεί μια σημαντική παράμετρο της ανέλιξης των Βαλκανικών λαών ιδιαίτερα με την εμφάνιση των Οθωμανών, κυρίως στο Β' μισό του 14ου αιώνα . Ιδιαίτερα μετά τη φονική μάχη του Κοσσυφοπεδίου το 1389 η προέλαση των Οθωμανών στα Βαλκάνια θα ολοκληρωθεί μετά τη πτώση της Κωνσταντινούπολης και θα εδραιωθεί επί βασιλείας του Μουράτ Β' (1451-81).Σε λίγο η Βαλκανική θα κατακτηθεί από τους Τούρκους και η κυριαρχία αυτή θα συνεχιστεί μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα και θα λήξει οριστικά με το διαμελισμό της Οθωμανικής αυτοκρατορίας μετά το Α' παγκόσμιο πόλεμο και τη δημιουργία των σύγχρονων εθνικών κρατών.
Τα χαρακτηριστικά του Βαλκανικού Ισλάμ
''Η δημιουργία επίπλαστων ''μουσουλμανικών εθνοτήτων'' και οι προσπάθειες που καταβάλλονται από ορισμένες πλευρές για τη μετατροπή των θρησκευτικών μειονοτήτων σε εθνικές, οδηγούν σε αλλοτρίωση των πραγματικών δεδομένων ,γεγονός που δυσκολεύει την ιστορική και θρησκειολογική έρευνα να εξακριβώσει τις ιστορικές καταβολές των μουσουλμανικών πληθυσμών του Βαλκανικού χώρου''. Από την άλλη οι πολιτικές σκοπιμότητες που ολοένα κερδίζουν έδαφος στο Βαλκανικό χώρο έχουν προβάλλει προς τα έξω ένα είδος ενιαίου Ισλάμ που επισκιάζει τις επιμέρους δοξασίες και διαφορετικές διδασκαλίες τις οποίες ασπάζονται πολλοί μουσουλμάνοι των Βαλκανίων. Εν ολίγοις δεν στοιχειοθετείται ενιαίο Ισλάμ και δεν είναι όλοι οι μουσουλμάνοι ίδιοι. Πιο ειδικά το Βαλκανικό Ισλάμ παρά την πολυδιάστατη μορφή του, διατηρεί τα βασικά χαρακτηριστικά που το καθιστούν χωριστή οντότητα σε σχέση με το ευρύτερο σουννιτικό ή σιιτικό δόγμα. Πέραν της διαφορετικής εθνικής καταγωγής των λαών οι οποίοι το συνθέτουν, κατά βάση στηρίζεται στον ισλαμικό μυστικισμό που αφικνείται στη περιοχή με την ''προσηλυτιστική δράση των ετερόδοξων δερβίσηδων της προοθωμανικής και πρώιμης οθωμανικής περιόδου.''
Ο πρώτος πυρήνας του μυστικιστικού Ισλαμισμού στο Βαλκανικό χώρο εμφανίζεται στη περιοχή της Βορειοανατολικής Βουλγαρίας και συγκεκριμένα στη περιοχή της Δοβρουτσάς στο τέλος του 13ου αιώνα. Κύριος εκπρόσωπος αναδείχτηκε ο ιεραπόστολος του τάγματος του Χατζή Μπεκτάς , Σαρή Σαλτίκ (1264-1309).ακολούθησαν ανάλογες ιεραποστολές από άλλους Μπεκτασίδες δερβίσηδες που απλώθηκαν στη περιοχή της Θράκης και της Μακεδονίας προερχόμενοι από τα Εμιράτα της Μικράς Ασίας. Οι απόπειρες αποστολικής δράσης μυστικιστών δερβίσηδων αναφέρονται σε όλο το Βυζαντινό έδαφος που όμως δεν κατάφεραν να επιφέρουν σοβαρά ρήγματα μεταξύ του Ορθοδόξου Χριστιανικού πληθυσμού. Ωστόσο η δραστηριότητά τους αυτή αποτέλεσε προηγούμενο για τη μελλοντική εγκατάσταση με τη δημιουργία Ισλαμικών πυρήνων σε Ευρωπαϊκό έδαφος. Από το 1352 και μετά τις κατακτητικές επιχειρήσεις των Τουρκμάνων στα Βαλκάνια, συνοδεύουν πάντοτε ως επικεφαλής πολυάριθμοι δερβίσηδες, υλοποιώντας τη πολιτική των σουλτάνων για διάδοση του Ισλάμ και του Ισλαμικού μυστικισμού στο χώρο αυτό. Η δραστηριότητα των ετερόδοξων δερβίσηδων στη Βαλκανική επηρεάζεται από τη δυναμική του τάγματος των Μπεκτασίδων το οποίο στο εξής θα αναδειχθεί σαν το κυριότερο μυστικιστικό δόγμα του Ισλαμισμού στα Βαλκάνια. Μέσα σ' αυτά τα πλαίσια και με εντολή ανώτερων Τούρκων αξιωματικών που είχαν ασπασθεί το Μπεκτασισμό θα ιδρυθεί το ''Σώμα ων Γενιτσάρων'' σαν την πιο ουσιαστική και επιθετική κίνηση διάδοσης και καθιέρωσης του Ισλάμ. Πρόκειται για εξισλαμισμένους Χριστιανούς που έκτοτε θα αποτελέσουν και τα μόνιμα στηρίγματα του Ισλαμικού δόγματος στη Βαλκανική. Τα δύο παραπάνω γεγονότα, πέραν των άλλων, συνέβαλλαν με ουσιαστικό τρόπο στη διαμόρφωση της εσωτερικής δομής του Βαλκανικού Ισλάμ.
Θα πρέπει λοιπόν να τονιστεί ότι τόσο το σώμα των Γενιτσάρων όσο και το τάγμα των Μπεκτασίδων έχουν μια αμεσότητα και σχέση. Από τη μία ντόπιοι εξισλαμισμένοι χριστιανοί και από την άλλη μια εν μέρει παρουσία χριστιανών και πληθώρα χριστιανικών στοιχείων και προτύπων που χαρακτηρίζουν το περιεχόμενο του μυστικισμού του τάγματος των Μπεκτασίδων που το καθιστούν ως ένα ενδιάμεσο χώρο μεταξύ Ορθοδοξίας και Ισλαμισμού στα Βαλκάνια.
Βασικό ρόλο σ' αυτό έπαιξε η συνεργασία των ετερόδοξων δερβίσηδων με μερίδα χριστιανών της Οθωμανικής επικράτειας. Το Βαλκανικό Ισλάμ χαρακτηρίζεται από προσπάθεια σύζευξης του μυστικισμού με χριστιανικές δοξασίες και τελετές του Ορθοδόξου δόγματος. Ακόμη και σήμερα το Βαλκανικό Ισλάμ διατηρεί τα χαρακτηριστικά της ιδιότυπης σχέσης του με το μυστικισμό και τη λαϊκή μορφή δοξασιών χριστιανικής, Ορθόδοξης ή αιρετικής προέλευσης. Έτσι ο Μπεκτασιμός αναδείχθηκε σαν πόλος έλξης χριστιανών και προσέλκυσης πληθυσμών στο Ισλάμ. Από το 16ο αιώνα και μετά ο Μπεκτασιμός ήρθε σε ρήξη με τη πολιτική των Οθωμανών Σουλτάνων οι οποίοι στη προσπάθεια να προωθήσουν το συντηρητικό Ισλάμ ως επίσημη Θρησκεία, ήρθαν σε ρήξη με τους ετερόδοξους δερβίσηδες και τους Μπεκτασίδες τους οποίους παραγκώνισαν και αργότερα εκδίωξαν. Οι ετερόδοξοι δερβίσηδες βρήκαν στη χριστιανική συνεργασία ασφαλές καταφύγιο προκειμένου να αντιπαρατεθούν στο σουννιτικό Ισλάμ της σουλτανικής εξουσίας. Τα γεγονότα αυτά σημάδεψαν το Βαλκανικό Ισλάμ
Μέσα σε αυτά τα πλαίσια εντάσσεται και η κατάργηση του σώματος των Γενιτσάρων το 1826 και η διάλυση του τάγματος των Μπεκτασίδων. Ιδιαίτερα επί βασιλείας του Αμπντούλ Χαμίτ (1876-1909) προβάλλεται μια άλλη ιδεολογία που συνοψίζεται στην έννοια του ''Πανισλαμισμός'' Η νέα αυτή θρησκευτική πολιτική επηρέασε βαθιά το Βαλκανικό Ισλάμ που όμως δεν κατάφερε να απαλλαγεί από το μυστικισμό και να ασπασθεί πλήρως το σουννιτικό Ισλάμ.
Τέλος το 1925 ο Κεμάλ έθεσε εκτός νόμου τα δερβίσικα τάγματα και προέβη στην οριστική διάλυσή τους. Προηγουμένως είχε φροντίσει να εκμεταλλευτεί στο έπακρο το μυστικισμό στην απελευθερωτική προσπάθεια του κινήματος των Νεότουρκων.
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΟΥ ΜΠΕΚΤΑΣΙΣΜΟΥ
Όπως τονίστηκε η πρώτη Μπεκτασική κοινότητα στο Βαλκανικό χώρο εγκαταστάθηκε στη περιοχή της Δοβρουτσάς στη Βυζαντινή περίοδο το 1263 περίπου. Αφορμή ήταν η εγκατάσταση στο Βυζάντιο του Σουλτάνου Ιζεντίν Καϊκούς Β' ο οποίος, εκδιωκόμενος από τον αδελφό του Ρουκνεντίν Κελιτς Αρχάν ζήτησε άδεια από τον αυτοκράτορα Μιχαήλ Η' να εγκατασταθεί στη περιοχή. Μαζί του έφερε τη φρουρά 1000 ανδρών και ακολουθούσαν αρκετοί άμαχοι. Ο σουλτάνος στο περιβάλλον του είχε πολλούς χριστιανούς ,λέγεται μάλιστα πως τον συνόδευε ο Μητροπολίτης Πισιδίας Μακάριος ο οποίος και τον βάπτισε και κοινώνησε. Κατά την εγκατάσταση στη Δοβρουτσά ακολούθησαν τον Ιζεντίν και διάφοροι άλλοι οπαδοί του με πνευματικό ηγέτη τον Σαρή Σαλτίκ μαθητή του Χατζή Μπεκτάς. Ο Σαρή Σαλτίκ ανέπτυξε πρωτοπόρα ιεραποστολική δράση και έμελλε να γίνει αυτός που εξάπλωσε το μυστικισμό και έθεσε τις βάσεις του Βαλκανικού Ισλάμ. Ο Σαρή Σαλτίκ στη προσπάθειά του συνεργάστηκε με τους χριστιανούς και καθιέρωσε το ''συγχρωτισμό'' που συντελέστηκε στη διδασκαλία των πρώτων μουσουλμανικών ομάδων. Η πρώτη ''συγχρωτική'' κίνηση αφορούσε τον ''ησυχασμό'' που κήρυττε στη περιοχή ο Γρηγόριος ο Σιναϊτης προερχόμενος από το Άγιο Όρος και την οποία υιοθέτησε στη διδασκαλία του ο Σαλτίκ. Μετά το θάνατο του Σαλτίκ οι Μπεκτασιστές αφομοιώθηκαν από την χριστιανική αίρεση των Βογομίλων που δρούσαν στη περιοχή της Θράκης και των κεντρικών Βαλκανίων. Μετά τη μάχη του Κοσσυφοπεδίου οι Βογομίλοι ήταν οι πρώτοι που προχώρησαν στο Ισλάμ και παρέσυραν μαζί και τους Μπεκτασήδες.
Τα βασικά σημεία του ''συγχρωτισμού'' μεταξύ χριστιανισμού και Μπεκτασισμού αναφέρονται:
- Αγαμία των δερβίσηδων κατ' αντιστοιχία με την αγαμία των κληρικών του χριστιανισμού
- Καθιέρωση του τριαδισμού Αλλάχ- Μωάμεθ-Αλί
- Χρήση του κρασιού αντί ηδύποτου μαζί με άρτο ως αντιστοιχία με τη θεία ευχαριστία.
- Καθιέρωση της τελετής ''μπας οκουτμάκ'' σαν αντίστοιχη της εξομολόγησης.
- Καθιέρωση του επιτιμίου ''ντουσκιουνλούκ'' όμοια με τον αφορισμό
- Χρήση αμφίων
- Απαγόρευση του διαζυγίου
- Λατρεία των 12 ιμάμηδων όπως με τους χριστιανούς αποστόλους
- Καθιέρωση λατρείας και εορτολογίου σε συνάφεια με το χριστιανικό
Στη περιοχή των Βαλκανίων αναπτύχθηκαν πολυάριθμοι χώροι λατρείας που ονομάζονταν τεκέδες. Ο σημαντικότερος σώζεται στη περιοχή της Ρούσας 41χιλ. Δυτικά του Διδυμοτείχου όπου και ήταν το θρησκευτικό κέντρο των Μπεκτασίδων.
Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε πως οι Μπεκτασήδες στο χρονικό διάστημα που υπηρετούσαν τη πολιτική των Οθωμανών υπήρξαν ένα αποτελεσματικό μέσο για την προσέλκυση χριστιανικών πληθυσμών στο Ισλάμ όπως το εξέφραζαν οι ετερόδοξοι δερβίσηδες.
Άλλα δερβίσικα τάγματα που έδρασαν στα Βαλκάνια παράλληλα με το τάγμα των Μπεκτασίδων ήταν οι Κιζηλμπάσιδες, Αλεβήδες, Καλεντερήδες, Αχήδες, Ρουμ Αμπταλερή κλπ
Όταν το σουλτανικό κράτος προώθησε το επίσημο σουννιτικό δόγμα ως επίσημη θρησκεία, τότε παραγκωνίστηκαν οι Μπεκτασίδες και ανεζήτησαν τρόπους συνεργασίας με τον χριστιανικό πληθυσμό. Αυτό συντέλεσε στη διεύρυνση του στοιχείου του συγκρητισμού στον Μπεκτασισμό και στη διαμόρφωση του πλαισίου εντός του οποίου αναπτύχθηκε το Βαλκανικό Ισλάμ. Έτσι ακόμη και σήμερα το μυστικό Ισλάμ αποτελεί το υπόβαθρο πάνω στο οποίο ο σουννιτισμός διεύρυνε, οργάνωσε και έδωσε πολιτισμική έκφραση στο Βαλκανικό Ισλάμ.
Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ
Την εξάπλωση του Ισλάμ, βοήθησαν με την πολιτική τους οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες και ιδίως ο Ιωάννης ΣΤ' Καντακουζηνός και Ιωάννης Ε' Παλαιολόγος, όπως και οι Ανδρόνικος Β' και Γ' μέσα από τους εμφυλίους πολέμους που μάστιζαν το Βυζαντινό κράτος. Πολλές φορές οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες χρησιμοποίησαν Τουρκικά στρατεύματα προκειμένου να υπερασπίσουν το θρόνο τους και έδωσαν μάχες σε ευρωπαϊκό έδαφος επιτρέποντας τη μεταφορά Τουρκικών στρατευμάτων στην Ευρώπη τα οποία και σιγά-σιγά εγκαταστάθηκαν στη Θράκη και ιδίως στη περιοχή της Ανδριανούπολης και Διδυμοτείχου, την οποία και μετέτρεψαν σε κέντρο των επιχειρήσεων τους. Οι Βυζαντινοί αυτοκράτορες συχνά στρατολογούσαν Τούρκους και τους προσλάμβαναν σαν μισθοφόρους σε διάφορες εκστρατείες στη Θράκη και τα Βαλκάνια. Μετά από εκστρατείες οι μισθοφόροι πολύ συχνά δεν επέστρεφαν στη Μικρά Ασία και παρέμειναν στο Θρακικό έδαφος ιδρύοντας οικισμούς. Εδικά στη περίοδο, μετά την ανάκτηση από τους Φράγκους της Κωνσταντινούπολης το 1261, το Βυζάντιο δεν θα καταφέρει να ορθοποδήσει ποτέ και μαστίζεται από φιλονικίες και έριδες των αυτοκρατόρων ,των διαδόχων τους και των επίδοξων σφετεριστών. Κύριο χαρακτηριστικό της περιόδου οι εμφύλιοι πόλεμοι ,οι επιδρομές εναντίον των Βυζαντινών συνόρων που αδυνάτισε την άμυνα του κράτους και υποτίμησε το κίνδυνο των Τούρκων τους οποίους και αναγόρευσαν σε πολεμικούς συμμάχους τους παραχωρώντας προνόμια. Αυτά τα προνόμια τα οποία σφραγίστηκαν με συμπεθεριά και κουμπαριές άνοιξαν το δρόμο για την κατάκτηση των Βυζαντινών εδαφών από τους Τούρκους. Ενδεικτικά αναφέρουμε πως ο αυτοκράτορας Ιωάννης ΣΤ' Καντακουζηνός πάντρεψε τη κόρη του με το Σουλτάνο Ορχάν σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη στρατιωτική υποστήριξη που του προσέφερε στη διαμάχη με τον Ιωάννη Ε' Παλαιολόγο.
Ένα αιώνα μετά από τα φοροκατάστιχα και την απογραφή προκύπτει ότι ο χριστιανικός πληθυσμός των Βαλκανίων στα 1520 ήταν 80,7%, 0,5% οι Εβραίοι, και 18,8% οι μουσουλμάνοι. Οι περισσότεροι θα κατοικήσουν στις περιοχές της Σιλιστρίας, Βοσνίας, Τσιρμέν, Τρικάλων, Βιζύης, Νικοπολέως, Χέρσεκ, Κιοστεντίλ. Γενικότερα οι μουσουλμάνοι θα βρίσκονται παντού στα Βαλκάνια με ιδιαίτερη προτίμηση τη Θράκη και τη Μακεδονία, τη Βοσνία και Σερβία καθώς και στα νησιά του Αιγαίου και τη Κρήτη.
Τα αστικά κέντρα θα κατοικηθούν περισσότερο, έτσι στην πιο πάνω απογραφή προκύπτει πως στη Θες/νίκη τον 25% είναι μουσουλμάνοι, το 20% χριστιανοί και το 55% Εβραίοι. Στη Λάρισα το 90% Μουσουλμάνοι, το 10% χριστιανοί, στο Μοναστήρι το 75% μουσουλμάνοι, το 20% χριστιανοί και 5% Εβραίοι, στη Σόφια το 66% μουσουλμάνοι το 24% χριστιανοί και 2% Εβραίοι κλπ.
ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΥ. Χ. ΖΕΓΚΙΝΗ : Γενίτσαροι και Μπεκτασισμός. Εκδόσεις Βάνιας 2002
- ΕΥΣΤΡΑΤΙΟΥ.Χ. ΖΕΓΚΙΝΗ: Ο Μπεκτασισμός στη Δ. Θράκη. Ινστιτούτο Βαλκανικών Σπουδών. Θες/νικη 1988
- ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΚΟΠΠΑ: Οι μειονότητες στα μετα-κομουνιστικά Βαλκάνια. Ν. Σύνορα- Λιβάνη 1997
- ΜΑΡΙΑ ΤΟΝΤΟΡΟΒΑ: Τα Βαλκάνια : από την ανακάλυψη στην ''κατασκευή ''τους. Θεμέλιο
- ΜΙΡΟΣΛΑΒ HROCH: Από το εθνικό κίνημα στην εθνική ολοκλήρωση . Θεμέλιο
- ΣΤΑΥΡΟΣ ΛΥΓΕΡΟΣ: Σκόπια.. Το αγκάθι της Βαλκανικής. Ν Σύνορα-Λιβάνη 1992
- ΒΕΡΕΜΗΣ ΘΑΝΟΣ(επιμ): Βαλκάνια. Από το διπολισμό στη νέα εποχή. Γνώση .Αθήνα .1994
- ΔΙΒΑΝΗ ΛΕΝΑ: Ελλάδα και μειονότητες. Νεφέλη. Αθήνα 1995
- ΔΩΔΟΣ ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ: Εκλογική γεωγραφία των μειονοτήτων. Εξάντας. Αθήνα. 1994
- ΜΑΝΟΛΩΠΟΥΛΟΥ-ΒΑΡΒΙΤΣΙΩΤΗ Κ.: Σύγχρονα προβλήματα μειονοτήτων στα Βαλκάνια. Αθήνα 1989
- ΤΟΥΝΤΑ-ΦΕΡΓΑΔΗ ΑΡΕΤΗ:Μειονότητες στα Βαλκάνια. Παρατηρητής .Θες/νικη 1994.
- ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΣ( επιμ): Το ανομολόγητο ζήτημα των μειονοτήτων στην ελληνική έννομη τάξη. Κριτική. Αθήνα.2008
Κώστας Αλεξίου
2-4-2009